http://www.finelife.pl/sections/toc_finesoul/index.html fineLIFE.pl magazyn dobrego życia pl http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_dziennik_julia_hartwig/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_jedyny_taki_salon_w_paryzu/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_boguslaw_linda_wywiad/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_irena_solska/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_ania_rusowicz_jej_big_bit/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_pawel_przezwanski/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_korzeniec/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_kolory_muzyki/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_irena_krzywicka/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_no_women_no_art/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wywiad_krystyna_janda/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_muzyka_ameryki/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_nadar_a_sprawa_polska/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_kazdy_kot_ma_dwa_konce/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_rodczenko/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_pamietajmy_o_osieckiej_final/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_honorata_skarbek/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_jedynaczka_skamandra/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_nasza_praga/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_pascal_brodnicki/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_marsz_rozowej_wstazki/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_my_ludzie_ubrani/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_911_memorial/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wywiad_tatiana_okupnik/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wywiad_grazyna_wolszczak/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_august_strindberg/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_fundacja_jawisla/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_miedzy_krynolina_a_turniura/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_zdrozna_historia_kostiumu_kapielowego/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_tajemnice_paryza/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_niech_gra/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_tina_modotti/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_niepokorne/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_doswiadczenie_przez_dotyk/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_konkurs_pamietajmy_o_osieckiej_wywiad/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_poezja_nerval/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_sasiedzi_2_0/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wywiad_rajita_kulkarni/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_joga_w_parku/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_konkurs_pamietajmy_o_osieckiej/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_klawesynisci_francuscy/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wywiad_jan_piesczachowicz/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_walter_benjamin/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_jeszcze_dzis_nie_usiadlam/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_fluorescencje_krzysztof_penderecki/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_feliks_manggha_jasienski/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_swami_jyothirmayah/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_muzyka_eugeniusz_morawski/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_cialo_dyktatura_piekna_warsztaty/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_miriam_chimera/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_architektura_trzecia_rzesza/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_soundscape/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_leopold_tyrmand /index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_mozart_czarodziejski_flet/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_swami_jyothirmayah_english/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_ukraina_fotografia/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_thomas_bernhard/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_transatlantycki_design/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wojciech_brzoska_wiersze/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_felieton_czeslam_niemen/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wywiad_maja_olenderek/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_artaud_teatr_okrucienstwa/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_muzyka_filmowa/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_synergia/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wywiad_malgorzata_marczewska_art_coaching/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_komornicka/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_noc_i_dzien/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_jan_kiepura_krynica/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wywiad_paul_potts/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_opera_wspolczesna/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_penderecki_lsnienie/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_pol_pot/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_henryk_mikolaj_gorecki/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_kobierski_wiersze/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_keith_richards_life/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_pod_dachami_paryza/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_webstar_festival_nagroda/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_mlodziez_prl/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wywiad_gordon_haskell/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wywiad_sri_sri_ravi_shankar_angielski/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wywiad_sri_sri_ravi_shankar/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_historia_opery/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_jan_kurzatkowski_zabawki/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_platforma_praga/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_witkacy_fotografia/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wywiad_viola_spiechowicz_anna_sekalska/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_kalina_jedrusik/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_witkacy_w_rosji/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_koper_zycie_prywatne_elit_artystycznych_rzeczpospolitej/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_muzyka_rosja/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wiera_gran/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wywiad_robert_rozmus/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_poeta_rewolucja/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_calisia/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_niebieskie_dziewiatki_tammet/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wywiad_brylewski_januszek_52um/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_lutens/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_coraz_dalej_od_milosci/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_juz_nie_zapomnisz_mnie_wars_ksiazka/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_cenniejsze_niz_perly/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_kopernik_towarzystwo_naukowe_plock/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_erotyzm_oprawiony_w_zloto/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_moja_sztuka_to_ty/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_uwaga_na_uszy/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_ze_zycie_a_sztuka_to_co_innego/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_brzmienie_antysztuki/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_futurystyczne_pstrokatto/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_lesmian_poezje_zebrane/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_hustawka_oddechu/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_muzyka_dla_oka/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_patrzac_na_fotografie/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_water_sounds/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_cmy_wsrod_fal/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_kluczariowa/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_podwojne_urodziny_kinematografii/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_bursztyn_muzyka/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wojtek_wieteska_flights_wywiad/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_choroba_wieku_xix/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_dolce_vita_muzyka/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_offenbach/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_pierrot/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_minimalizm_muzyka/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_ana_brzezinska/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_dziworski/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_dno_oka/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_nie_spodziewaj_sie/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_sontag/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_bajon_kon_alechina/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_gozlinski/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_manekin/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_dzieciaki/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_robotem_byc/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_magia_maszyny/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_tyrmand_tyrmand/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_mistrz_teofil_ociepka/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_modrzejewska_modrzejewska/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_prowincja_pelna_gwiazd_katarzyna_enerlich_prowincja_pelna_gwiazd/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_graffiti/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wielkie_rojne_miasto/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_roz/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_piknik/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_sentymentalne_ustronie/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_lzy_erosa/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_edukacja_przez_sztuke/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_zaplakane/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_majzel/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_maz_wyuczyl_zone/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_savoir_vivre/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_studnia_dla_poludnia/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_wankowicz/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_szczescie/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_foto_aziz/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_ocalenie_radia/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_80te_welc/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_filipowicz/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_lech_janerka/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_pilates2/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_dama_w_podrozy/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_rok_tygrysa/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_dandys/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_lesmian/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_druk/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_bardziej_martwa_natura/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_od_przybytku_glowa_boli/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_artur_rojek/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoule_o_manierach_i_obyczajach/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_milosz_i_haiku/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_droga_wojownika/index.html http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_tadeusz_rolke/index.html TADEUSZ ROLKE Rozmawia z Piotrem Welcem 19.01.10 ZOSTAWIAĆ PO SOBIE MIŁE RZECZY: MIŁOŚĆ DO LUDZI, AFIRMACJA, ŻADNYCH PONURYCH MYŚLI... Zdjęcia: Tadeusz Rolke, Armand Urbaniak, Piotr WelcTadeusz Rolke: Ale to wszystko, co tam już napisane w życiorysie, to prawda… Piotr Welc: Próbowałem się wczytać w Pana życiorys – to materiał na książkę, a nie na wywiad… PW: Ja mniej będę pytał o historię a bardziej o emocje. Pomyślałem sobie, Panie Tadeuszu, że zacznę od pytania, które Pan kiedyś zadał pewnej niemieckiej barmance: „Czy można sfotografować miłość?” TR: Chciałem wtenczas ustosunkować się do znakomitego dzieła Ericha Fromma, które fascynowało mnie jako młodego człowieka wiele lat wcześniej. Później do niego wróciłem i stwierdziłem, że to jest encyklopedia, którą powinni przeczytać młodzi ludzie. Fromm stawia zasadnicze pytanie, czy miłość jest sztuką. Czy może być sztuką. Ta książka analizuje różne rodzaje miłości, dochodzi do wniosku, że miłości można się nauczyć. PW: Jest tam nawet postawiona teza, że miłość jest dziedziną, którą należy trenować przez całe życie… TR: Ja postanowiłem ustosunkować się optycznie do tej książki, to znaczy zwizualizować tę historię. I strasznie się nad tym gimnastykowałem, bo nie znajdowałem klucza. Myślałem o zdjęciach aranżowanych, ale nie jestem mistrzem zdjęć aranżowanych, jestem jednak fotografem sytuacji zastanych. W pewnym momencie zacząłem przeglądać swoje zdjęcia. To był stan wojenny, przyjechałem do Polski w stanie wojennym i przywiozłem ze sobą dużo odbitek z ostatnich lat. Zacząłem przeglądać te odbitki i stwierdziłem, że mam wizualizację książki Fromma. W materiale, który zrobiłem w ciągu ostatnich paru lat o stosunkach międzyludzkich, można było wyszukać fotografie, które stworzą dialog z jego tekstem. I właśnie w mrozach stanu wojennego, w straszliwej ciemności godziny policyjnej, znając tę książkę prawie na pamięć rozłożyłem zdjęcia na podłodze (miałem dosyć duży pokój) i tak w ciągu wielu tygodni skleciłem książkę. PW: Czy ten album ukazał się? Słyszałem, że był problem ze spadkobiercami Fromma… TR: Nie tylko. Po pierwsze spadkobierca, to znaczy człowiek, który zarządzał jego spuścizną, nie zgodził się na książkę, w której byłyby tylko cytaty, ponieważ Fromm był zwolennikiem całości tekstu. Ale to nie było największą przeszkodą ukazania się książki. W ostatniej chwili wydawca, który zdecydował się na jej wydanie, odmówił. Książkę niezwykle popierał redaktor tygodnika „Stern”, z którym byłem zaprzyjaźniony. Redaktor ten w końcu znalazł wydawcę w Berlinie, bardzo stare niemieckie wydawnictwo funkcjonujące do dzisiaj, które nazywa się Ullstein Verlag. Mój redaktor Manfred umówił mnie z lektorem, czyli naczelnym redaktorem Ullstein Verlag w Berlinie. I ten lektor wyszedł dla mnie w niedzielę z domu, do wydawnictwa, obejrzał mój layout i był kompletnie porażony.PW: A czy ten layout istnieje do tej pory? TR: Nie, niestety. PW: A zdjęcia, które pan wtedy wykorzystał? TR: Niektóre… Wszystkie były czarnobiałe. Lektor Ullstein Verlag powiedział, że wszystko jest nadzwyczajne, że od dawna nie widział takiej książki. Takich komplementów od lat nikt mi nie powiedział. I ja mu to zostawiłem. Powiedział „Jutro mamy posiedzenie kolegium i ja przedstawię pana projekt do jak najszybszej realizacji”, po czym pożegnaliśmy się. Pojechałem na Bahnhof Zoo i poleciałem na Wschód w siną dal realnego socjalizmu. A to był stan wojenny, kłopoty z korespondencją, z telefonami i właściwie zostałem trochę odcięty. Na drugi dzień na kolegium, dyrektor marketingu powiedział, że nie zgadza się na publikację, ponieważ jest ryzyko, że książka się nie sprzeda. To, co w tej chwili przeżywamy w Polsce, ja przeżyłem już w Zachodniej Europie. My teraz to nadrabiamy, są identyczne momenty – to jest zbyt ekskluzywne, to jest elitarne, to jest czarnobiałe… Jest więc ryzyko, że tego się nie sprzeda. Czyli doskonale powtarzane i nadrabiane przeżycia fotografów, artystów grafików, malarzy, żeby czegoś nie publikować, bo nie należy do kultury masowej. Z tym że ja się o tym dowiedziałem dużo później, ze względu na trudności komunikacyjne. PW: Czy ten layout zaginął? TR: Książka zaginęła, ale gdzieś są poszczególne zdjęcia z tekstami. PW: Jak tak patrzy pan wstecz, to która dekada smakowała najbardziej, cytując Tyrmanda, miała smak „Czekolady Lukullus”? TR: Z jednej strony lata 60., mimo PRL’u… PW: Co takiego urokliwego było w latach 60.? TR: Po pierwsze nie byłem stary. PW: Starość to chyba tylko stan ducha. TR: Możliwe. Ale czuję ten garb. Natomiast w latach 60. przez żelazną kurtynę przeniknęły pewne zjawiska i trendy z Zachodu, już nie mówię o muzyce, na którą na szczęście nie było żelaznej kurtyny. Ten swinging London, ta moda, ta Mary Quant i PopArt, które się już rodziło w Stanach… PW: To, że nagle spódnice zaczęły być za krótkie? TR: Te spódnice na drugi dzień po Londynie pojawiły się w Warszawie. To było przedziwne zjawisko. Ja miałem bardzo twórczą pracę. Pracowałem dla dobrych pism, robiłem też modę, więc to było fotograficznie fascynujące. Przeżywałem też wtedy osobisty dramat, moja dziewczyna wyjechała do Anglii, a ja nie miałem paszportu i nie mogłem wyjechać. Ale pewne diapazony w sferze uczuciowej, jak się okazuje, niezwykle wzbogacają osobowość. PW: Udało mi się natknąć na Pańskie zdjęcie, na którym jest Gomułka, Cyrankiewicz, który zapala papierosa, z tyłu Nina Andrycz. Czy zdarzało się Panu fotografować elitę PRL’u?TR: Rzadko, ponieważ nigdy nie pracowałem w gazecie codziennej ani w agencji, więc byłem daleko od bieżącej polityki. Natomiast czasami, czy pracując w redakcji „Stolicy”, czy w piśmie „Polska”, fotografowałem na przykład Chruszczowa z Gomułką na lotnisku, Nixona, który przyleciał do Polski, miałem okazję fotografować na jakiejś polsko-meksykańskiej uroczystości polityczno-kulturalnej, ale to nie był mój chleb powszedni. PW: Miło było obserwować ludzi, którzy są nam znani tylko jako postacie nudne i posągowe? TR: Wolałbym, żebym ich bardziej cenił niż miało to wówczas miejsce. Ciekawostka, że dużo łatwiej było do nich podejść niż w tej chwili. Po pierwsze było dużo mniej fotografów i jeśli już było się w tym wnętrzu zaakceptowanym, to między tymi pięcioma fotografami a Gomułką nie stał ochroniarz. Zdjęcie, o którym mówisz, zostało zrobione Rolleiflexem czyli było zrobione z 4-5 metrów, oczywiście nie wsiadłbym mu na głowę z tym aparatem. Ale było prościej, łatwiej. Nie było tej niesamowitej kurtyny stworzonej przez ochroniarzy. PW: Czy to był czas, w którym Pan władzy komunistycznej w środku wybaczył? Przecież to ta sama władza na początku lat 50. wsadziła Pana do więzienia. PW: W Pana zdjęciach widać, że Pan kocha ludzi. Jest w nich bardzo mocne tło, nazwałbym to humanistyczne. Skąd się bierze taki humanizm? Czy to można wynieść z domu? TR: Może. Ja zostałem właściwie wychowany przez kobiety, ponieważ mój ojciec bardzo wcześnie zmarł, kiedy miałem 3 lata. Bardzo słabo go pamiętam. Mam tak zwany powidok. Parę scen z nim pamiętam. Zostałem wychowany przez matkę, no a mama chodziła do pracy, więc musiała być bona, którą była pani Maria. Więc ja nie znałem męskiej, silnej ręki nad sobą. Może to wykształciło mnie w sferze pewnej łagodności uczuć, bez ostrych kantów, bez wielkich konfliktów. TR: Wewnętrznie nie. Natomiast nie można było w sobie, z moim usposobieniem, pielęgnować nienawiści. Ponieważ ja mam afirmacyjny stosunek do życia, nie negacyjny.PW: A później, w wieku dojrzałym, czy zauważał Pan u siebie potrzebę otaczania się męską energią, męską przyjaźnią? TR: Miałem dwóch przyjaciół w czasie okupacji i z obydwoma kontynuowałem przyjaźń po wojnie. Doszedł jeszcze trzeci, nowy. Ale niestety kilka lat po wojnie dwóch z nich zniknęło. Przyjaciel, z którym byłem deportowany do Niemiec, zmarł na bardzo złośliwego raka w 49. roku. Ten nowy przyjaciel, który zjawił się po wojnie, również w 49. roku zginął w Tatrach. A z tym trzecim stosunki się rozlazły. Więc były kłopoty z męską przyjaźnią. PW: Ale przyjaźnił się Pan z wieloma wybitnymi polskimi artystami. Fotografował Pan chociażby Kantora. Czy te przyjaźnie były głębokie? TR: Kto może powiedzieć, że się przyjaźnił z Kantorem? Nikt. Kantor należał do tego typu osobowości, która nie potrzebowała żadnej przyjaźni. Tacy artyści potrzebują satelitów, którzy wokół nich krążą. PW: Jak to jest, że zbliżając się do wielkich artystów czasami zdarza się dostrzec w nich małych, zwyczajnych ludzi? TR: Dostrzega się elementy megalomani, narcyzmu. Niektórzy artyści twierdzą, że nie zależy im absolutnie na wizerunku, na publicity, a okazuje się, że doskonale patrzą, co robi cameraman czy fotograf. PW: A Pana zadaniem jako fotografa jest wtedy sprostać ich oczekiwaniom czy też dotrzeć do „prawdziwego człowieka”?TR: Ja nie szacuję ich oczekiwań. Chcę zrobić swoją fotografię tego człowieka. PW: Chce Pan zatrzymać tylko daną chwilę a nie opowiedzieć historię? TR: Nie, usiłuję jednak o tym człowieku powiedzieć coś więcej. PW: Ale jest Pan bardzo pobłażliwy, z Pana fotografii przebija miłość do ludzi. TR: Nie wiem, czy pamiętasz moje zdjęcie Władysława Bartoszewskiego? Miałem sfotografować Bartoszewskiego, to już było w latach 60. On w naszym kręgu był doskonale znany. Wiedziałem dokładnie, co przeżył i kim jest. Był zresztą przez jakiś czas moim kolegą w redakcji. To wszystko było po październiku, kiedy już rehabilitowano tych niesłusznie skazanych, a on 7 lat spędził w więzieniach. Wiedziałem o tym, że wyszedł z Oświęcimia i że był 7 lat w więzieniu w Polsce Ludowej. Mocno się zastanawiałem, jak go sfotografuję. I pojechałem z nim na Pawiak. Tak jak w tej chwili było tam miejsce pamięci. Były tam rzeźby, koło drzewa, które zostało zresztą zastąpione plastikowym, bo zaczęło się walić. Wtedy to było prawdziwe drzewo z tamtych lat. Świeciło ostre słońce, poprosiłem Bartoszewskiego, żeby stanął za tymi rzeźbami, wypuściłem cień na jego twarz i zrobiłem mu zdjęcie, które jest zaprzeczeniem zasad portretowania ludzi – bo całe zdjęcie jest nasłonecznione, a na jego twarzy jest cień. W szkole fotograficznej to zdjęcie natychmiast zostałoby wyrzucone do kosza. Ja to zdjęcie uważam do dzisiaj za jeden z moich najlepszych portretów, ponieważ uogólniłem życiorys Bartoszewskiego. W jednej fotografii powiedziałem, co ten człowiek przeżył.PW: To jest niezwykle trudna sztuka, zwłaszcza w fotografii portretowej, opowiedzieć historię o człowieku, którego się tak naprawdę nie zna. TR: Bardzo ciekawie te sprawy załatwiał Marek Holtzman, fotograf dzisiaj już prawie nieznany. Marek Holtzman miał fotografować Andrzeja Wajdę, to było po filmie „Popiół i diament”. Wprowadził go po wiadukt mostu Poniatowskiego. Tam wtenczas była jeszcze pustka, trochę gratów, wóz stojący, ale właściwie ta przestrzeń była pusta, ze światłem z dwóch stron. I on postawił tam Wajdę, a sam wszedł na schody, którymi się schodzi na dół. To był bardzo trafny portret człowieka. Ten most, ciężki wiadukt nad jego głową, mimo że wszystko jest wysokie. To był bardzo wybitny portret i Holzman zyskał bardzo na popularności wśród fotografów i redaktorów. Później zrobił jeszcze bardzo dobre zdjęcie Andrzejewskiego z rzeźbami z tyłu. Myślę, że fotograf, który robi fotografię humanistyczną, szuka i będzie dalej szukał możliwości. PW: Pan jednak chętniej niż portretem zajmuje się podglądaniem życia codziennego. TR: Tak. To były raczej pojedyncze sytuacje, kiedy udało mi się uogólnić tak czyjś życiorys. A tak często fotografowałem kogoś w czasie rozmowy. Portret w reportażu. To uprawiałem i to cieszyło się powodzeniem. To było drukowane. PW: Był Pan przy narodzinach Jazzu w Polsce? TR: Nie tak mocno. Nigdy nie poznałem Tyrmanda, bo on zakwitł w Warszawie trochę wcześniej niż ja pojawiłem się w prasie i niestety jakoś się rozminęliśmy. Później dopiero poznałem jego żonę Barbarę Hoff. Nie byłem natomiast w podziemiach jazzowych, kiedy to jeszcze było zabronione i tam się chodziło nie bardzo oficjalnie. Poszedłem na koncert i słyszałem jazz dopiero po tak zwanym październiku 57’. PW: Wydaje mi się, że muzyka ma znaczenie w pana życiu. W Niemczech fotografował pan komuny hippisowskie, które miały również duży związek z muzyka jazzową, czy też narodziny polskiego punk rocka. Był pan przy narodzinach zespołu Maanam… TR: Bardzo lubiłem Maanam, lubiłem ich muzykę, więc bardzo chętnie zgodziłem się, żeby z nimi współpracować i zrobiłem kalendarz z Korą. Ten kalendarz był zrobiony na rok 1984 lub 1985, w pracowni Edwarda Dwurnika. To był mój pomysł: prowadzimy Korę do pracowni Dwurnika, bierzemy Monikę Małkowską jako stylistkę i robimy kalendarz. To jest ciekawostka, ponieważ ten kalendarz spowodował pewien projekt, który w tej chwili rozwinąłem. Robert Jarosz, pewien artysta i animator kultury, pod wrażeniem mojego kalendarza z Korą wpadł na pomysł, żeby zrobić kalendarz, którego bohaterką jest córka Dwurnika, która ma na imię Pola, również malarka. I nie potrzebujemy atelier jej tatusia, ponieważ ona ma własne. Pojechaliśmy więc w listopadzie z Robertem do Berlina i zrobiliśmy serię zdjęć Poli Dwurnik na tle własnych obrazów. W tej chwili musimy jeszcze dorobić 2-3 zdjęcia. Ona ma również swoje mieszkanie w Warszawie no i zobaczymy, co z tym zrobimy.PW: Zajmuje się pan głównie fotografią czarnobiałą, od czasu do czasu sięga pan też po kolor. Czy w fotografii czarnobiałej jest więcej poezji? TR: Jest więcej syntezy. Przy wielu sytuacjach kolor jest zupełnie niepotrzebny, bo czarnobiała fotografia opowiada prostszym językiem, konkretniej, bardziej bezpośrednio, nie rozpraszając się na koloryty. PW: Kiedy Pan sięga po kolor? Tak dla odmiany czy żeby wyrazić inne uczucia? TR: Jak jeżdżę po Polsce i robię pejzażyki miejskie, to mam często kolor, który w wypadku publikacji mogę zawsze przetłumaczyć na zdjęcia czarnobiałe, więc nie ma z tym kłopotu. Na szczęście i film kolorowy, i film czarnobiały posiadają ziarna, więc to nie jest cyfra, w której nie ma duszy. Film to jest film. PW: Musi być ziarno i ta odrobina magii, ta odrobina alchemii? TR: Tak. Poza tym to istnieje materialnie. A co to są pixele? PW: A proszę mi powiedzieć, czy udało się Panu zrealizować wszystkie fotograficzne marzenia? Czy też to jedno wielkie jest ciągle jeszcze przed Panem? TR: Nie, nie udało mi się. Na przykład nie udało mi się do tej pory wydać książki pod tytułem „Asymetria”. Historia jest dosyć prosta i znowuż związana z wydawcą, który myśli o zarabianiu pieniędzy a nie o wyższych wartościach. Wiele lat temu Iza Wojciechowska przeglądając moje archiwum zauważyła mnóstwo interesujących zdjęć kobiet. Ja szalenie chętnie fotografuję kobiety. I ona stwierdziła, że zrobi wystawę-albumz moich kobiet z archiwum. Zaczęła robić wybór, ale zajmowała się też wtedy innymi rzeczami i sprawa została odłożona, ja zresztą nie oczekiwałem jakichś błyskawicznych decyzji. Ale w końcu Iza wróciła i powiedziała, że z tych kobiet zrobimy jednak książkę, bo będzie miała wydawcę. Zaczęliśmy pracować intensywnie, bo był wydawca i konkretna sprawa, czyli już nie tylko robienie dla siebie, w przyszłość i dla pięknego ducha, tylko dlatego, że może się uda to zrealizować. Pojawiły się szanse. Wymyśliłem nawet tytuł „Rodzaj Żeński” i książka została przedstawiona wydawcy. Zleceniodawca jednak tę książkę odrzucił, powiedział, że oczekiwał innej książki. W pewnym momencie trochę zdjęć z tej książki się ukazało. Poszedłem na pewien kompromis, którego zresztą żałuję w tej chwili. Nie powinienem tego robić, ale zgodziłem się na wybór niektórych zdjęć z tej książki i wydanie ich oddzielnie. Ukazał się albumik pod tytułem „Kobiety”. Z zupełnie kretyńskimi poezjami Leszka Poniedzielskiego. Nie wiedziałem wtedy, kto to jest Leszek Poniedzielski, a wydawca uważał, że nazwisko Poniedzielski będzie lokomotywą sprzedającą tą książkę. Wydrukowano trochę moich zdjęć, natomiast zupełnie bez sensu jest ta poezja. Do tego nie było żadnego sukcesu finansowego ani sprzedaży, więc dla mnie to było w końcu zupełnie bez sensu. Dostałem za to bardzo mało pieniędzy i postanowiłem, że wyeliminuję wszystkie zdjęcia tak zwane, jak ja to mówię, starsze, a z tak zwanych nowszych (u mnie nowsze mają 20 lat), sam zrobię książkę. I nad tą książką pracowałem ponad rok. Dałem jej tytuł „Asymetria”. PW: A dlaczego „Asymetria”? TR: Ponieważ są w tej książce teksty, które dotyczą stosunków międzyludzkich a szczególnie stosunków damsko-męskich, które są asymetryczne z reguły. Chociaż fotograficznie oczywiście tego nie widać, to siedzi w tekście. Album bardzo się podobał i wszyscy mi przyklaskiwali.W pewnym momencie zjawił się człowiek i powiedział, że go wyda, ale miał bardzo mało czasu, bo kto ma pieniądze, ten ma mało czasu, jak się domyślasz. I tak długo nie miał czasu aż nastąpił kryzys tak zwany gospodarczy. Na razie odmówił, bo nie ma pieniędzy i książka znowuż odłożona została do szafki. Potem pokazałem ją moim studentom jako książkę, która została niewydana i pewno nie będzie nigdy wydana. Chciałem pokazać, jakie fotograf ma w życiu porażki. Studenci byli kompletnie zachwyceni. Jeden z moich słuchaczy, który ma ze 40 lat, przyszedł do mnie po wykładzie, i mówi „Wie Pan co? To jest tak świetne, że to musi być wydane, bo to się sprzeda. Ja mam kuzyna wydawcę, we Wrocławiu, i ja was skomunikuję”. Kuzyn wydawca zgłosił się za jakiś czas. Wydaje zupełnie co innego, jakieś małpki, skowronki, gatunki kwiatów, które kwitną na wiosnę, ale mu to zupełnie nie przeszkadzało. W każdym razie nigdy w życiu nie wydał żadnego albumu, ale widocznie bardzo mu się to spodobało. Jednak po kilku miesiącach powiedział, że ze względu na kryzys teraz tego nie wyda. I dalej sobie książka leży. Aż tydzień temu jeden z moich przyjaciół powiedział mi „Szykuj teraz „Asymetrię”. Zrób „Asymetrię” tak, żeby ją można było posłać do drukarni ”. Wyciągnąłem więc płytę z Asymetrią, zaczynam oglądać rzeczy, które mi się naturalnie znów nie podobają, więc znowu zaczną się dodatkowe wyciągania fotografii z archiwum, dodatkowe konsultacje no i zobaczymy co z tego będzie.PW: Życzę, aby to się ukazało. Bo przecież jeszcze nie zabraknie pomysłów na kolejne albumy. Wiele razy pytano Pana, kto jest dla Pana Mistrzem, a ja chciałbym się dowiedzieć, czy Panu się udało wychować swojego ucznia, kogoś, dla kogo Pan jest mentorem, Mistrzem? TR: Wydaje mi się, że jest parę takich osób. Są ludzie, na których wywieram lub wywarłem wpływ, na przykład niedawno byłem w Poznaniu w jury konkursu „Wielkopolska Press Photo”. Podszedł do mnie młody człowiek, bardzo sympatyczny, 30-latek może, fotograf zawodowy. Powiedział: „Na pana wystawie w Warszawie spędziłem 3 godziny”. Nieraz ktoś odzywa się w czasie wykładu, na przykład okazuje się, że pamięta jakieś moje zdjęcia. Poza tym jak miałem wystawę, spotykałem w galerii fotografów z pokolenia 50-latków, podchodzili do mnie, mówili „Pan to był dla mnie idolem i starałem się Pana naśladować”. To jest fajne. PW: Zostawiać po sobie miłe rzeczy. To jest najfajniejsze, prawda? TR: Tak, coś pozytywnego. Tak jak Pan sam mówił, miłość do ludzi, afirmacja, żadnych ponurych myśli. PW: Bardzo dziękuję za ten wywiad. http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_manuela_gretkowska/index.html MANUELA GRETKOWSKA Rozmawia z Piotrem Welcem i Lidią Popiel 10.12.09 MÓWIĄC "POLSKA JEST KOBIETĄ" NIE MIAŁAM NA MYŚLI DELIKATNEJ, UŚMIECHNIĘTEJ TWARZY. TO HASŁO NIE JEST REKLAMĄ POLSKI A PROTESTEM... Zdjęcia Lidia Popiel, Maria PrzybyszewskaPiotr Welc: Skąd czerpiesz dobrą energię do życia? Zwłaszcza w takie pochmurne i zimne dni jak dzisiaj?Manuela Gretkowska: Robie sobie transfuzje z pogody. Uwielbiam niskie ciśnienie, bo sama mam wysokie. A i lubię słońce. Każda pogoda ma swoje zalety. PW: Czy świat na zewnątrz wpływa na ciebie?MG: Wpływa, ale korzystnie. PW: Nie do końca w to wierzę.Lidia Popiel: Ja wierzę. Pogoda jest zawsze dobra. Bo jest. MG: Nie jestem meteoropatką, raczej astropatką. LP: Czyli pył słoneczny działa na ciebie? I wzmożone działanie słońca?MG: I gwiazd. I horoskopów. PW: Biorąc pod uwagę aurę, jaka jest w naszym kraju, aurę czysto polityczną – ma ona wpływ na ciebie, czy też żyjesz w swoim własnym mikro-wszechświecie?MG: Trudno nie żyć tam, gdzie się jest.PW: Czy nadal obowiązuje hasło, że „Polska jest kobietą”? Z jej delikatną i uśmiechniętą twarzą? Czy też ostatnio jest to twarz „Rycha i Mira”, pochylona i spocona nad automatem do gry?MG: Mówiąc "Polska jest kobietą" nie miałam na myśli delikatnej, uśmiechniętej twarzy. To hasło nie jest reklamą Polski, a protestem: Polska udręczona, źle traktowana, bez należnych praw. Kiedy niedawno powiedziałam, że znakomitym prezydentem byłaby Anna Dymna, rzucono się na mnie „Jak to Dymna?! Przecież ona nie ma kompetencji!”. Ale popatrzmy, jakie kompetencje w Polsce trzeba mieć, żeby być prezydentem. Wyższe wykształcenie, a nawet średnie niekonieczne. Trzeźwość i jasne rozeznanie w sytuacji nie zaburzone paranoją też nie jest wymagane. Dymna to kulturalna, wykształcona osoba. Świetnie przemawia, wzbudza zaufanie, zajmuje się działalnością społeczną, nie jest przekręciarą i nikt nie podejrzewa jej o tajne konta.Te cechy ją dyskwalifikują na stanowisko prezydenta Polski? Gdybym zaproponowała jakiegokolwiek pana, z życiorysem bardzo wątpliwym, nie byłoby problemu. Ale kobieta, do tego mądra i uczciwa? A że niezwiązana z polityką? Nie jesteśmy Ameryką, u nas prezydent nie rządzi w takim stopniu jak premier. U nas reprezentuje i z reguły tak reprezentuje, że Polacy się wstydzą. PW: Ja na to patrzę w ten sposób, że mężczyźni cokolwiek robią, obojętnie czy startują w polityce, czy w zawodach strzeleckich, czy grają w piłkę: w sumie robią to dla kobiet. Żeby być zauważonym, docenionym, żeby się pokazać w lepszym świetle albo żeby zdobyć kobietę.MG: Gdyby tak było, kobiety miałyby w Polsce genialnie. A mam wrażenie, że to jest kosztem kobiet, a nie dla nich. Mężczyźni nawet jeśli są w klasach niekoedukacyjnych, będą rywalizować, mimo że nie ma tam kobiet, nie ma kogo zdobywać. PW: Porozmawiajmy o tych zakompleksionych facetach, bo skądś to się bierze, gdzieś ma początek. Albo z nieudanej rywalizacji z innymi facetami, albo z tego, że za mało wynieśli podparcia i miłości z domu.MG: W Polsce to nie jest rywalizacja z lepszymi. To jest równia pochyła. Z czego to się bierze? Myślę, że tak jak grzech pierworodny ciągnie sie z pokolenia na pokolenia ta nieumiejętność, źle rozumiana miłość i pewne wzory. LP: Chłopcy jakby z założenia mają większą siłę przebicia, po prostu są pewni siebie. To pewność siebie, która wynika z kultury, z przekazywania z pokolenia na pokolenie, że oni są dowódcami, że zawsze mają rację.PW: Czy nadal obowiązuje hasło, że „Polska jest kobietą”? Z jej delikatną i uśmiechniętą twarzą? Czy też ostatnio jest to twarz „Rycha i Mira”, pochylona i spocona nad automatem do gry?MG: Mówiąc "Polska jest kobietą" nie miałam na myśli delikatnej, uśmiechniętej twarzy. To hasło nie jest reklamą Polski, a protestem: Polska udręczona, źle traktowana, bez należnych praw. Kiedy niedawno powiedziałam, że znakomitym prezydentem byłaby Anna Dymna, rzucono się na mnie „Jak to Dymna?! Przecież ona nie ma kompetencji!”. Ale popatrzmy, jakie kompetencje w Polsce trzeba mieć, żeby być prezydentem. Wyższe wykształcenie, a nawet średnie niekonieczne. Trzeźwość i jasne rozeznanie w sytuacji nie zaburzone paranoją też nie jest wymagane. Dymna to kulturalna, wykształcona osoba. Świetnie przemawia, wzbudza zaufanie, zajmuje się działalnością społeczną, nie jest przekręciarą i nikt nie podejrzewa jej o tajne konta. Te cechy ją dyskwalifikują na stanowisko prezydenta Polski? Gdybym zaproponowała jakiegokolwiek pana, z życiorysem bardzo wątpliwym, nie byłoby problemu. Ale kobieta, do tego mądra i uczciwa? A że niezwiązana z polityką? Nie jesteśmy Ameryką, u nas prezydent nie rządzi w takim stopniu jak premier. U nas reprezentuje i z reguły tak reprezentuje, że Polacy się wstydzą. PW: Ja na to patrzę w ten sposób, że mężczyźni cokolwiek robią, obojętnie czy startują w polityce, czy w zawodach strzeleckich, czy grają w piłkę: w sumie robią to dla kobiet. Żeby być zauważonym, docenionym, żeby się pokazać w lepszym świetle albo żeby zdobyć kobietę.MG: Gdyby tak było, kobiety miałyby w Polsce genialnie. A mam wrażenie, że to jest kosztem kobiet, a nie dla nich. Mężczyźni nawet jeśli są w klasach niekoedukacyjnych, będą rywalizować, mimo że nie ma tam kobiet, nie ma kogo zdobywać. PW: Porozmawiajmy o tych zakompleksionych facetach, bo skądś to się bierze, gdzieś ma początek. Albo z nieudanej rywalizacji z innymi facetami, albo z tego, że za mało wynieśli podparcia i miłości z domu.MG: W Polsce to nie jest rywalizacja z lepszymi. To jest równia pochyła. Z czego to się bierze? Myślę, że tak jak grzech pierworodny ciągnie sie z pokolenia na pokolenia ta nieumiejętność, źle rozumiana miłość i pewne wzory. Ta pewność siebie bierze się również po prostu z testosteronu.PW: Ale jakby się nad tym głębiej zastanowić, to oni robią to po coś. Sięgają po władzę by mieć pieniądze, a jak się już mają pieniądze i władzę, poszerzają swoje terytorium... MG: Proszę popatrzeć na politykę polską, to nie wygląda jak poszerzanie terytorium ale obejmująca wszystko kompromitacja. PW: Według mnie, mężczyźni poszerzają to terytorium w sposób nieuświadomiony. Przecież w sumie chodzi o przedłużenie gatunku albo o rozsiewanie swojego nasienia.MG: No dobrze, ale w Polsce nie przedłużamy zbyt dziarsko gatunku. Mamy jeden z najniższych przyrostów naturalnych w Europie. LP: Ja myślę, że to już przechodzi do przeszłości, że następują bardzo duże zmiany, przez co mężczyźni czują się teraz bardziej zagubieni. MG: W krajach rozwijających sie takich jak Polska czy Turcja 30-40% kobiet wybiera prestiżowe męskie zawody np. inżyniera, żeby zarabiać dużo. W krajach zachodnich jest zaledwie 5-10% inżynierów kobiet. Kobiety nie chcą pracować w męskich zawodach, nie chcą rywalizować i być pozbawione kontaktów opartych o wymianę emocji a nie tylko danych.Mając 40 lat większość dobrze sytuowanych kobiet zostawia swoje ważne stanowiska. Jeśli pozwala im na to sytuacja finansowa, wolą sie wycofać, wykonywać mniej popłatną za to spokojniejszą pracę, bo wolą żyć w mniejszym stresie. Opisała to w książce "Paradoks płci" amerykańska psycholożka Susan Pinker. PW: Możemy pomarzyć, choć przez chwilę, jak by to było, gdyby Polska rzeczywiście była kobietą? MG: Nie byłoby głupich pytań w momencie, kiedy kobieta miałaby startować na prezydenta. Nie twierdzono by, że nie ma kwalifikacji, mimo że ma najlepsze, a nie dyskwalifikuje jej: alkoholizm, przekręciarstwo, egotyczny narcyzm, paranoja. Facet z 2% poparciem będzie kandydował na prezydenta. Kobieta z olbrzymim poparciem idzie kwasić ogórki (cytat). Co by to znaczyło, że Polska jest kobietą? Znaczyłoby, że jest normalna. Żyjemy w demokracji półnormalnej, bo połowa populacji nie ma należnych praw, dotyczących wolności osobistej, decydowania o swojej płodności aż po prawa równego wynagrodzenia. I to nie jest tak że kobiety chcą się wygodnie urządzić, coś komuś zabrać. Na "uwłaszczeniu", na traktowaniu ich po ludzku skorzystaliby wszyscy, bo skorzystałaby gospodarka. Większa ilość przedszkoli i żłobków to więcej pracujących kobiet i wyższy dochód z podatków. Być może demokracja sprawdza się lepiej w krajach protestanckich albo szybko się ateizujących. W protestantyzmie, gdzie jawność, skromność i dbanie o bliźnich są cnotą, nie dopuszcza sie do dysproporcji w zarobkach. A w konsekwencji do stworzenia enklaw bogactwa i biedy. Dlaczego w Szwecji są takie podatki? Żeby pieniądze szły na sprawy socjalne. U nas bogać się, idź indywidualnie do nieba. Jak narobisz świństw albo nakradniesz, znajdziesz rozgrzeszenie. Mentalność przekłada się na politykę. Mentalność to także religia. Nie mam nic przeciwko katolicyzmowi. Sama jestem katoliczką. Próbuję być. Ale to nie powód, żebym nie widziała pewnych rzeczy. Patriarchalizm czyli pognębianie kobiet, brak edukacji seksualnej, zakaz antykoncepcji, aborcji – oficjalny, bo i tak wiadomo że za pieniądze wszystko można. Tak prywatnie uczymy się hipokryzji, która przenosi się na politykę. Piękne hasła a pod stołem szemrane interesy. W Szwecji pani minister, która zapłaciła śmieszny prywatny rachunek, tak jak my za herbatę, kartą, przyznana jej na użytek posła, straciła posadę. U nas są olbrzymie przekręty, "rozmowy na cmentarzu" i brak konsekwencji. Dwa dni później nie ma afery. Dlaczego? Bo wszyscy czujemy się winni? Korzystamy z podwójnej moralności dając łapówkę, bo nie możemy się doprosić urzędnika, bo przekupujemy, bo przymykamy oczy, bo tak to działa. Począwszy od szkoły.LP: Powszechny brak szacunku. I do siebie, i do innych. Do wszystkiego. PW: Jeżeli jest – tak jak to Lidka powiedziała – i szacunek, i miłość, to i mężczyźni mają w sobie mniej kompleksów, mniej agresji. Stawiam tezę, że to się bierze z tego, że od samego początku towarzyszy im jakiś brak, że ktoś, kto powinien, za mało ich kochał albo za mało przytulał, za mało dostali czegoś, co muszą teraz wyrywać. Wydaje im się, że tak po prostu nic im się nie należy i dlatego muszą wszystko ukraść. Towarzyszy im ciągłe poczucie, że to co najważniejsze, nie jest tak prosto i łatwo dostać.MG: Tradycyjnie wychowując, przerabiamy chłopców na mężczyzn w dewastującym psychicznie procesie. Bo jest w tym ewidentna przemoc. Uczą się niewrażliwości i odcinania od własnych uczuć. Tak nie można żyć, jak wydrążona tykwa. Na jej dnie pozostaje ból, rozpacz i bezradność. Udają, że są twardzi i dzielni, ale tak naprawdę cierpią. Często cierpią na utajoną depresję, przed którą się destrukcyjnie bronią: alkoholizmem, karierą, romansami, narcyzmem, narkotykami. Kobiety rozumieją, że to błędne koło: odczłowieczanie mężczyzn na siłę i ich rozpaczliwa samoobrona poprzez destrukcję. Dlatego im matkujemy, rozpieszczamy i rozgrzeszamy. Gdyby jeszcze w Polsce ratunkiem przed takimi stereotypami była szkoła. Ale niestety jej program nie rozwija ani współpracy, ani indywidualnego myślenia. Słuchamy pani, słuchamy papieża. Gdzie mamy się rozwijać? Gdzie mamy być ludźmi wolnymi? W szkole często nabawiamy się kompleksów, chorób żołądka, zagonieni konkurencją i egzaminami. Patologicznie to wszystko wygląda. Zamiast rozwijać harmonijnie szkoli się rekrutów pokręconej mentalności. Bo szkoła jest do szkolenia pod jeden strychulec, a nie do rozwijania indywidualności. PW: Ja bym nie lekceważył obecności w życiu każdego człowieka mistrza, nauczyciela czy też autorytetu, obojętnie jak to nazwiemy.LP: Przewodnika i mentora.MG: Ale co mi z mistrza, jak mam nauczycieli, którzy mnie tępią? PW: Ale to nie nauczyciele są mistrzami.MG: W tym roku cofnięto u nas ułatwienia dla dyslektyków na maturach. W całej Europie uznaje się dysleksję za realną przeszkodę w edukacji, a u nas nie, bo to za drogie. I 10% dzieci będzie skazane na wcześniejsze skończenie szkoły, prawdopodobnie ze stygmatem nieuka, zwłaszcza chłopcy, chłopców dyslektyków jest więcej.MG: Dlaczego jesteśmy inni? Nawet kiedy podpisujemy traktat lizboński, to z zastrzeżeniem, że mamy wyjątkową mentalność i cały traktat u nas nie obowiązuje. Może my nie pasujemy do Europy twierdząc, że Europa nie pasuje do naszych zawyżonych standardów? PW: Czy wierzysz w takie abstrakcyjne pojęcia jak ojczyzna, patriotyzm? Czy gdyby ktoś nas kiedyś zaatakował, to czy zostałabyś tu, by bronić kraju, czy myślałabyś o tym, by chronić to co najważniejsze, np. rodzinę?MG: Ktoś wymyślił lekcje patriotyzmu, co jest aberracją, bo gdyby naprawdę napadnięto na Polskę, to lewica i prawica, wszelkiej maści zagorzali przeciwnicy poszliby wspólnie i heroicznie bronić ojczyzny. Chyba żaden naród w Europie nie ma tak zakodowanego patriotyzmu. To jest niemal genetyczne, więc uczenie tego jest bez sensu, nie musimy ćwiczyć "na sucho", podtrzymując lęki i paranoje. Historia nas dostatecznie wytresowała, oddychamy tym.PW: Zastanawiam się, czy to nie jest złudne – to poczucie, że gdzieś może jest lepiej.MG: Nie, nie jest złudne. Wszędzie ludzie mają problemy, popełniają samobójstwa, ale jeżeli mówimy o przestrzeganiu prawa, są kraje, gdzie jest lepiej i to nie jest złudne. Moja córka się urodziła w Szwecji, w kraju, gdzie jest lepiej pod względem socjalnym, bezpieczeństwa. I to zrobili ludzie. Ameryka Łacińska jest totalną aberracją. W Meksyku dzieci zabiera się od razu ze szkoły w strachu przed porwaniem, a zamiast płotu są kolczaste druty ze szkłem. Ludzkość jest w stanie czystym, agresji. Zeszliśmy z drzewa, ale zostaliśmy w jaskiniach i to tam widać. Jeśli się tu urodziłeś, to jesteś tak poturbowany i masz takie reakcje, że w momencie zagrożenia na pewno staniesz w obronie ojczyzny. Dużo gorzej jest w czasie pokoju, gdy musimy ratować rodzinę przed ojczyzną, przed wrogim, własnym państwem. Państwem, które o mnie nie dba, nie ochrania, nie kształci, nie broni przed dyskryminacją. Zdarzają się takie momenty, kiedy w odruchu bezradnej wściekłości mam ochotę wyjechać, ratować moje dziecko. Przed krajem, który jej nowocześnie nie rozwija, za to zbyt często zagraża. Nie przesadzam, u mnie w podwarszawskiej miejscowości wszechobecna patologia zatacza się agresywnie za moim płotem, na drogach zabijają pijacy. Przemoc, korupcja, ignorancja, indolencja a w mediach ogłupianie celebrytami i powszechna manipulacja.PW: Czyli nie żałujesz tego, że parę lat temu zanurzyłaś się w ten ocean?MG: Nie. Absolutnie nie. Żałuję tylko, że ta partia wygląda na razie tak jak kobiety w Polsce. Z taką ilością poparcia dla siebie samych i chęci zmiany czegoś dla siebie. Tego mogę żałować. Ale to jest wiedza, wiedzy się nie żałuje, wiedzę się zdobywa. PW: Zmieńmy temat. Przejdźmy od świata polityki w kierunku spraw naprawdę ważnych, czyli tego, by w życiu otaczać się pięknymi i dobrymi ludźmi oraz pięknymi i dobrymi przedmiotami.MG: Uwielbiam! PW: Zanurzmy się więc w mikrokosmosie Manueli: co stanowi o tym, że jest to taka mała, bezpieczna ojczyzna? Jacy ludzie, jakie przedmioty? MG: Na ludzi mam bardzo mało czasu. Pracując w domu, wychowując dziecko, wyzerowuje się wszystko inne. I bardzo mi miło, że mogę przyjść, zobaczyć miłych, dobrych ludzi. Inaczej bym nie przyszła. PW: Człowiek z natury jest dobry, czy raczej uczy się być dobrym?MG: Nie wiem, jaki jest człowiek, ale najsprawniej ze wszystkich zwierząt się uczy, więc warto, żeby uczył się dobrych wzorców. W polityce dla mnie takim wzorcem jest demokracja. PW: A nie boli cię to, że właśnie w demokracji większość i przeciętność ma rację i że to niekoniecznie oznacza słuszność, bo większość może się mylić? MG: To, że większość ma rację, nie jest problemem. W totalitaryzmie rację mogło mieć nawet pół narodu, ale nie było szansy na zmianę, a w demokracji jest. To jest największy zakres wolności. Możesz coś zmienić, możesz założyć partię, możesz pójść na manifestację, możesz głosować, a w innych ustrojach jest z tym dużo gorzej. Jak dotąd jest to najlepszy system. PW: Świat polityki to raczej brutalna, brudna gra.MG: U nas demonizuje się politykę, żeby jeszcze bardziej zniechęcić do niej ludzi spoza "branży". Dowód: od wielu lat brak wymiany elit politycznych, nie ma na kogo głosować. Jeżeli nie wejdą uczciwi ludzie, będzie to jeszcze brudniejsza gra. Tam gdzie są jasno ustanowione prawa, ta gra nie jest tak brutalna.LP: Nawet mnie się pytałaś o ukrytą symbolikę w moim numerze telefonu…MG: Tak, zauważyłam, że masz aż trzy czwórki. Czwórka to liczba śmierci w Chinach. Taka ostra jak u nas sierp. Skąd się bierze ten lęk? Kiedy ma się małe dzieci i rdzy o ich bezpieczeństwo, a z drugiej strony starzejących się rodziców i każdy telefon może oznaczać najgorsze...Pewnego dnia doszłam do dna lęku. Ktoś wtedy mi powiedział: „Słuchaj, śmierć będzie i na to nie ma wpływu. Trzeba korzystać teraz z życia, trzeba myśleć o życiu, Śmierć też przyjdzie”. PW: Czynimy rytuały, bo chcemy mieć poczucie powtarzalności, bezpieczeństwa.MG: Nie zostawię otwartej książki, którą piszę. To jest absurdalne, wiem, ale obawiam sie, że tekst jakoś zblaknie. Buty musza być w szafie równo ułożone, bo inaczej "będzie kłótnia". Dorabiam "racjonalizacje" do swoich dziwactw. Do każdego zabobonu znajdzie się pozornie logiczne uzasadnienie. Do tego na przykład, żeby nie było in vitro. PW: „Listopad – niebezpieczna dla Polaków pora…” - pojawiają się myśli o przemijaniu i o tym, że nic nie trwa wiecznie. Nie wiem, czy masz podobne lęki i myśli, że w zasadzie każda sekunda jest niepowtarzalna. Jak człowiek zacznie się nad tym zastanawiać, to nagle zaczyna być łapczywy. MG: Do pewnego momentu miałam obsesję na tym punkcie. PW: Bardzo dziękujemy.MG: A co do rzeczy, otaczanie się ładnymi przedmiotami nie jest zbytkiem, raczej biologiczną koniecznością. To co harmonijne i piękne w przyrodzie powoduje, że wybiera się "pięknego" partnera. Symetrycznego, bo to oznacza, że jego geny są mniej więcej w porządku. Proporcje rzeczy, kolory działają na nas. Można się rozchorować z powodu dysharmonii. PW: Tak? to skąd się biorą na ulicy białe kozaczki i obcisłe legginsy panterki? Przecież ktoś szyje te brzydkie ubrania. Ta harmonia gdzieś ginie, nie wiem czy tylko przez ubóstwo. W pewnym momencie zaczyna się kicz.MG: Ale kicz to też jest poczucie piękna. Nie mówię, że jest jedna miara z kosmosu i wszyscy ją mamy. Pragnienie piękna ma różne warianty. Kobiety są na nie bardziej wyczulone. To jest biologicznie sensowne, tam, gdzie jest czysto i harmonijnie, dziecko ma lepszą opiekę. Może to jest biologiczne, ale jestem przekonana, że piękno to nie jest wisienka na torcie w ewolucji tylko coś wrodzonego. PW: Wrócę do drobnych przyjemności: czy twój świat składa się z rytuałów, które służą dobremu życiu? MG: Z samych rytuałów, ale nie wiem, czy służą one dobremu życiu, czy po prosty przeżyciu neurotyka. Jestem lękowo-kompulsywna.LP: A co daje ci wolność?MG: Miałam moment w życiu, kiedy zazdrościłam słysząc, że ktoś umarł: „Boże, już jest wolny”. Nie wiem, czy jest wolny. Ale ja jestem tu i mogę zrobić tyle rzeczy. Mogę wyciągnąć przed siebie rękę. Ważne, że mam rękę, że jest przestrzeń. Przecież tego świata mogłoby nie być. LP: Czyli masz uczucie…MG: …absolutnej wolności i daru przyszłości. O jedno i o drugie trzeba dbać, ale się tym nie zamartwiać. Gdy zaczynam się martwić o Polę, staję się złą matką, przerzucając na nią swoje lęki. No bo co będzie z moim dzieckiem za 20 lat, jeśli nie nauczy sie teraz... czegoś tam. Ta bzdura rośnie w mojej wyobraźni pomnożona przez 20 lat i wychodzi absurd. Zabrudzam przyszłość Poli swoimi obawami. A ważne jest, żeby w tym momencie było dobrze, widzieć jej uśmiech a nie "szczęście" w przyszłości. PW: A będzie coś po śmierci?MG: Święta Teresa z Avila mówiła, że życie tutaj można porównać do niewygodnego zajazdu. Dopiero po drugiej stronie boskie warunki... Pytanie tylko, jakiej jakości będzie to hotel, pięciogwiazdkowy czy stylowy szałas. Tu mogę się zastanawiać. LP: Tak na koniec: czy czujesz się wolna?MG: Tak. Z wielu powodów. To jest proste i oczywiste, padło w dobrym momencie. Życie jest propozycją nie do odrzucenia, potem będzie coś innego. http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_deszcz_waszyngtonski/index.html Na zdjęciu: Katarzyna Kozyra, Piramida zwierząt, 1993 DESZCZ CYKL „DESZCZ WASZYNGTOŃSKI” POWSTAŁ 3 LATA TEMU PODCZAS PRZYGOTOWAŃ DO PREMIERY OPERY „LA BOHEME” MARIUSZA TRELIŃSKIEGO OTWIERAJĄCEJ SEZON OPEROWY W WASZYNGTONIE. 19.01.10 WASZYNGTOŃSKI Jacek PorembaTo był moment mojej twórczości, kiedy jeszcze nie pracowałem na aparacie cyfrowym, wiedziałem jednocześnie, że muszę mieć dosyć dużą ilość zdjęć. Mariusz poprosił mnie, żebym przyjechał do Waszyngtonu z materiałem pod tytułem „Miasto w deszczu”. Ponieważ premiera odbywała się w październiku, przygotowania ruszyły w lecie, kiedy w Polsce nie było deszczu. Przyjechałem więc we wrześniu do Waszyngtonu bez materiału. A tu okazało się, że w Waszyngtonie we wrześniu jest temperatura dochodząca do 40 stopni i od 2 miesięcy świeci piękne słońce, o deszczu nikt nigdy nie słyszał i w najbliższym czasie nie zamierza słyszeć. Przeraziłem się i załamałem. Miała to być kluczowa, rozpoczynająca sekwencja zdjęć rozpoczynających całą operę, slideshow, który rozpoczynał się, kiedy publiczność zbierała się na widowni i który wprowadzał w akcję. Kiedy zbliżał się już dzień premiery, wziąłem z teatru plastikową szybę z pleksi i spryskiwacz do szyb, żeby tę szybę spryskać i przez nią fotografować miasto w nocy. 3 dni przed premierą wybrałem się na taki całonocny spacer i wyjechałem na peryferia Waszyngtonu. Właśnie tej nocy spadł deszcz...Na zdjęciu: Wilhelm Sasnal, Bombowce, 1999Na zdjęciu: Wilhelm Sasnal, Bombowce, 1999Na zdjęciu: Wilhelm Sasnal, Bombowce, 1999 http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_grzegorz_kazmierczak/index.html GRZEGORZ KAŹMIERCZAK Rozmawia z Piotrem Welcem 19.01.10 NIE STARAM SIĘ BYĆ MŁODSZY NIŻ JESTEM. CZASAMI OBUDZI SIĘ JAKIŚ KOLEGA NA KONCERCIE I KRZYCZY „OOO BYDGOSZCZ!!!”. MOI RÓWIEŚNICY ODCHODZĄ OD MUZYKI, ROBIĄ INNE RZECZY. ŻYCIE TAK ICH WCIĄGA, ŻE WRAŻLIWOŚĆ NA TĄ FORMĘ SZTUKI ODKŁADANA JEST GDZIEŚ NA PÓŁECZKĘ... Zdjęcia: Wojtek RudzkiZazwyczaj staram się być nieobecny, co zresztą wcale nie jest takie trudne: słuchać jak pięknie i mądrze mówią ludzie, których prace śledzę i podziwiam od lat. Tym razem jednak „klaszczę w dłonie” i proszę o chwile uwagi: spotkania po latach nie musza być bolesną konfrontacją z idolami młodości. Czarny singiel z piosenką Variete „I znowu ktoś przestawił kamienie” został zdarty do krwi ostatniej, a od 1985 roku doczekał się w mojej głowie setek odtworzeń i interpretacji. Pamiętam jak po raz pierwszy rozmawiałem z Grzegorzem, po ich wrocławskim koncercie w Piwnicy Świdnickiej, jak włóczyliśmy się nad Odrą po nocy, paląc papierosy i gadając w noc nad sensem życia. Ja sparaliżowany rangą sytuacji, on ponury i pozamykany. Młodzież licealna na spotkaniu z jarocińskim idolem. To było 23 lata temu. Dziś, na parę tygodni przed ich warszawskim koncertem siedzimy zrelaksowani, cudownie pomarszczeni, w małej i zadymionej kafejce, pochylamy się nad piwem i ciepłą wódką. Zapraszam do naszego stolika, na spotkanie z Grzegorzem Kaźmierczakiem. Ludzie się jednak pięknie zmieniają. Piotr Welc: Słucham jak śpiewasz swoje wiersze i muszę powiedzieć, że nie nazwałbym tego poezją śpiewaną. Bo nie jestem zażenowany. A czy ty sam siebie lubisz czytać i słuchać? Grzegorz Kaźmierczak: Lubię siebie słuchać, ale tylko wtedy, kiedy powstaje nowa piosenka Jestem wtedy ciekaw, czy udało mi się gdzieś dotrzeć, czy jestem ten kawałek dalej, ale im większy jest odstęp czasowy od tego momentu, zainteresowanie stopniowo gaśnie. P.W.: Traktujesz to, co robisz, jako ilustrację muzyczną do swoich wierszy? G.K.: Jako zupełnie odrębną formę. Gdybym powiedział, że muzyka, którą robimy, jest ilustracją do moich wierszy, to bym ją dyskredytował. To całość. Jedno drugie wzajemnie napędza. Jeżeli muzyka nie podkręca przekazu i odwrotnie, jeżeli tekst nie koresponduje z muzyką, to jest to słaba piosenka. Dobra piosenka to symbioza muzyki z tekstem. P.W.: Mam wrażenie, że to estetyka, gdzie mówi się jak najwięcej mówiąc jak najmniej. To dotyczy zarówno muzyki, którą gracie przez ostatnie 20 lat jak i tego, co piszesz. Jest jakaś kafkowska suchość i oszczędność w tych słowach. G.K.: Trzymam się zasady rygoryzmu intelektualnego. Czekam i prowokuję momenty afirmacji i olśnień, i staram się im oddać w pełni podczas pisania, ale kiedy redaguję tekst, kiedy przychodzi ten moment, staram się nie mnożyć niepotrzebnie bytów.P.W.: Czasami, kiedy czytam i słucham tego, co piszesz, mam wrażenie, że boisz się, że w pewnym momencie skończy się zasób słów i że za bardzo się odsłonisz. Wiele emocji próbujesz ukryć. Zajmujesz się właściwie jednym tematem, ten temat to ty. G.K.:Nie wiem, czego potrzeba wszystkim ludziom, ale wiem, czego potrzeba mnie, żeby móc iść dalej. Na pewno potrzeba wyzwań, które trzeba przed sobą stawiać i realizować. To jest jeden z tych motorów, które powodują, że się nie grzęźnie w sobie. P.W.: Lubisz siebie jako człowieka? TR: Nie, niestety.G.K.: Należę do typu ludzi, którzy mają cztery razy dziennie depresję, którą muszą za pomocą myśli i wszelkich dostępnych metod intelektualnych pokonywać. Miewam też - niestety rzadziej - chwilę uniesień. A mój stosunek do siebie jest uzależniony w dużej mierze od fazy, w której właśnie jestem. Oczywiście wkładam wiele wysiłku żeby je wzajemnie równoważyć. P.W.: Jednak odnoszę wrażenie, że większość twoich tekstów jest mroczna i ... G.K.: Nie zgadzam się z tobą. Myślę, że wiele z tego, co napisałem, to nie są teksty, które zatrzaskują drzwi i mówią „koniec”. Są to rzeczy, które mają i otwierają przestrzeń. Zdarza mi się - wiadomo - dać omotać ciemnym duchom: jest tak i tak, i koniec, nie ma wyjścia, bo taki jest nasz los, bo taki jest nasz kraj, nic się nie da zrobić, jesteśmy zdeterminowani, dajmy się ponieść tej pięknej tragedii i tak dalej. Staram się jednak temu nie dawać. G.K.: Jeśli przyjmiesz założenie, że sensem życia jest poznanie siebie, to mówienie o tym, że jedynym tematem zawsze jestem ja, jest uzasadnione. Natomiast tak naprawdę nie chodzi o „ja” tylko o to, co przez eksplorację siebie można powiedzieć o świecie. Nie chodzi przecież o mnie, chyba że o mnie jako część tej wielkiej całości. P.W.: Masz dobre zdanie o człowieku, czy też uważasz, że dzieje się z nim coś złego? G.K: Jest to jedno z tych niebezpiecznych pytań, na które właściwie nie ma odpowiedzi. Zawsze można odpowiedzieć w dwójnasób, poruszając się na tak dużym poziomie abstrakcji, że albo człowiek w zasadzie jest dobry albo że w zasadzie jest zły. Jeśli jednak musiałbym odpowiedzieć jednym słowem to myślę, że jestem po jasnej stronie mocy. P.W.: Ostatni raz widzieliśmy się 20 lat temu, miałem wtedy wrażenie, że jesteś smutny i pozamykany, a teraz spotykam mężczyznę bardzo świadomego i ciepłego. P.W.: Czy temat estetyki smutku został już wyeksploatowany w Variete? G.K.: Temat smutku jest po pierwsze uwarunkowany wiekiem. Kiedy ma się 20 lat, podświadomie zdaje się sobie sprawę z niepełnego funkcjonowania w życiu, w społeczeństwie i zbiera się wiele negatywnej energii, niedopasowania. Wylewasz to. Poza tym odcień świata 20 lat temu był zupełnie inny od tego teraz.P.W.: A samo zmaganie się z rzeczywistością, płacenie rachunków itp.? G.K.: Trzeba to robić, ale jednocześnie jak najmniej angażować siebie w ten pragmatyzm życiowy. P.W.: Jesteś bardziej tu i teraz, czy też potrafisz patrzeć na siebie, gdzie chciałbyś być za 5, 10 lat? G.K.: Zawsze staram się być przede wszystkim tu i teraz. Bo nic innego nie ma. P.W.: A co z fundamentem, który udało ci się przez ostatnich kilkanaście lat zbudować? G.K.: Na fundamencie żadnego dobrego wiersza nie napiszesz. Wiadomo, że ma się świadomość narodową, osobistą, narastające z latami doświadczenie lat, miejsc, sytuacji. Wiadomo, że to kształtuje, ale myślę, że sztuką jest umiejętność umieszczenia się w punkcie zero. Zaczynania jeszcze raz od nowa i od nowa. G.K.: Ale momenty koncertów, nagrywania nowych piosenek w dwójnasób to rekompensują. To są chwile pełni, spełnienia. Kiedy napiszę nowy dobry tekst, nową fajną piosenkę, wiem, że jestem kawałek dalej. Myślę, że to jest ten walor - one cię stwarzają, poszerzają twoją przestrzeń. P.W.: Pracujesz w show biznesie. Ta praca kojarzy mi się z wiecznym czekaniem, albo na próbę, albo na koncert. Człowiek przemieszcza się i czeka na przykład na samolot. Dużo czasu się marnuje zanim dojdzie się do momentu, na który się czeka. P.W.: Obchodzi cię to, co się dzieje na zewnątrz, w naszym kraju, w Europie, na świecie? G.K.: Nie jest możliwe absolutne zamknięcie się w wieży z kości słoniowej. P.W.: Dlaczego nie? Może artysta powinien być wolny i nie mieć żadnych obowiązków? G.K.: Trzeba jeszcze znaleźć kogoś, kto będzie na tą wolność płacił (śmiech). P.W.: A czy próbujesz angażować się w takie przyziemne rzeczy jak chodzenie na wybory? Uczestniczysz w życiu obywatelskim, czy też uważasz, że to jest nieestetyczne? G.K.: Po raz pierwszy z pełną świadomością byłem na wyborach, kiedy były wybory Kaczyński kontra Tusk. Pierwszy raz w życiu głosowałem na Tuska. P.W.: Jest teoria, że Platforma rządzi nie dlatego, że jest taka dobra, tylko dlatego, żeby nie rządził PiS. Teraz wszystko się ustabilizowało i mamy rok, w którym znowu będziemy podejmować decyzje. G.K.: Z dużym dystansem podchodzę do spraw politycznych. Jest jednak pewien wewnętrzny opór, pokutuje pewnego rodzaju niewiara, brak zaufania do elit politycznych.G.K.: Czas na pewno szybciej płynie. Myślę jednak, że wszystko jest w głowie. P.W.: Nie masz żalu, że czas ucieka między palcami? Jesteśmy po 40stce i inaczej zaczynamy patrzeć na czas. P.W.: Nie myślisz o tym, że są rzeczy, z którymi zacznie ci się w pewnym momencie spieszyć? G.K.: Jak nie teraz to w następnym życiu. P.W.: Myślisz, że dostaniemy szansę? G.K.: Tak. P.W.: Wspomniałeś, że artysta potrzebuje poczucia wolności. A czy postawiłbyś na tej samej skali coś równie abstrakcyjnego jak miłość? G.K.: Wszyscy, którzy chodzimy po ziemi, jesteśmy owocem miłości, w związku z czym pytanie jest zupełnie bezpodstawne. P.W.: Mógłbym to strywializować i powiedzieć, że jesteśmy owocami miłości fizycznej, ale przecież potrzebujemy również paliwa metafizycznego. G.K.: Co to za życie bez miłości? P.W.: Nadal lubisz się zakochiwać, nawet ze świadomością, że może to być zderzenie z ciężarówką? G.K.: Jestem od wielu lat z tą samą kobietą, od 14 lat jesteśmy małżeństwem. Moja żona jest moim najlepszym przyjacielem. Nowe zakochiwanie się musiałbym więc wziąć w cudzysłów.P.W.: A tobie udało się odnaleźć balans. G.K.: Wydaje mi się, że szukanie tego balansu trwa, jest też polską charakterystyką, bo jego tak naprawdę nie ma. W Polsce to trudna sztuka cały czas móc uprawiać muzykę a jednocześnie być spokojnym o byt. To specyfika krajów, które są na dorobku. P.W.: Nie ma pomysłu, żeby Variete trwało, póki osiągnie jakiś cel muzyczny? G.K.: Cel muzyczny jest taki, żeby za każdym razem nagrać jak najbardziej autentyczną płytę. Oczywiście marzeniem wielu artystów jest móc funkcjonować pod względem finansowym tylko z tego, co się robi. Myślę, że jeżeli czujesz się artystą, to żadna inna praca tak naprawdę nie daje satysfakcji. P.W.: Czy przygotowujecie coś specjalnego na koncert, który będzie niedługo w Teatrze na Woli? G.K.: Jest to o tyle niezwykły koncert, że zagramy z zupełnie nowym muzykiem, z Pawłem Rychert z Pchełek. P.W.: Będzie to suma Variete czy prezentacja nowej odsłony zespołu? Momentów, które spajają ludzi, jest wiele. Natomiast przejście z miłości w przyjaźń jest bardzo naturalne. Nie wyobrażam sobie być przez kilkanaście lat z kobietą, z którą nie mógłbym być tak blisko jak z przyjacielem. Mam to szczęście, że się nam udaje. Poza tym moja żona jest też artystką, malarką, rozmawiamy o sztuce, to jest płaszczyzna, na której się porozumiewamy. Nie musimy sobie niczego tłumaczyć, ja wiem, jaką ona ma wrażliwość i co lubi, ona wie to samo o mnie. Rozmawiamy o płytach, obrazach itd. P.W.: Od tylu lat jesteś artystą, były momenty, kiedy o Variete było bardzo głośno, zetknąłeś się z narkotykiem, jakim jest sława? G.K.: Kiedy byłem młodym człowiekiem, miałem dwadzieścia parę lat, nie za bardzo miałem świadomość, czy to będzie trwało i co z tym zrobić. To była po prostu przepiękna przygoda młodości. Przez 5 czy 6 lat mieliśmy prawie codziennie próby i żaden z nas nigdzie nie pracował. Jakby wszystko kręciło się wokół muzyki. P.W.: Wiele osób po tym, jak traci komfort, że można się utrzymać z tego, co kocha, rzuca to, albo ma poczucie przegranej, a u ciebie widzę pozytywną afirmację. G.K.: Kiedy pojawia się dorosłe życie, mija pierwsza sława, trzeba wiedzieć, ile jest się w stanie zarobić, aby utrzymać rodzinę. To jest moment, kiedy wiele zespołów się rozpada, kiedy wielu ludzi decyduje się robić coś, co jest bardziej merkantylnie uzasadnione. G.K.: Jesteśmy w momencie nagrywania nowej płyty, ale podczas koncertu większość utworów będzie z dwóch ostatnich płyt, które zrobiliśmy razem z Pawłem. Musimy teraz na nowo przekomponować sposób grania, wiele lat graliśmy w zwykłym rockowym składzie: bębny, bas, gitara, wokal, klawisze. To jest inny świat od grania z dwoma parami komputerów, klawiszami, gitarą i wokalem. O zupełnie innego rodzajuG.K.: Jestem w pewien sposób warszawsko uwarunkowany, bo mój ojciec jest warszawiakiem. Pierwszą Coca-colę, którą w życiu wypiłem, kupiłem w hali Mirowskiej. Mieszkała tutaj moja ciotka i tutaj przyjeżdżałem co roku na wakacje, więc Warszawa zawsze jawiła mi się jako kraina magiczna. P.W.: A jaki to jest magizm? Realistyczny? G.K.: Lubię rozedrganie Warszawy. Takie „nie wiadomo co”, „nie wiadomo kiedy”. Kiedy spotykam się ze znajomymi, przez 15 minut rozmowy 3 razy odbierają komórkę. P.W.: To miasto ma swój zapach albo smak? G.K.: Nie, właśnie nie. To jest miasto, które ma bardzo udrożnione kanały energetyczne. Jest w nim wielki przepływ energii ze wszystkich stron we wszystkie strony. ekspresję chodzi. Natomiast dążymy do tego, żeby elektroniczne urządzenia miały ten sam wyraz i siłę jak granie z żywym bębnem. Elektroniczne urządzenia mają niezwykły dar kreowania przestrzeni, której nie jest w stanie wykreować zespół rockowy. P.W.: Na koncercie w Teatrze na Woli nie będzie cytatów ze starego Variete? G.K.: Będą, zagramy na przykład utwór „Bohater liryczny” z „Wieczoru przy balustradzie” czy „Klaszcząc w dłonie”. P.W.: Grasz dla drugiej jeżeli nie dla trzeciej generacji. G.K.: Czasami tak jest, że obudzi się jakiś kolega na koncercie i krzyczy „OOO Bydgoszcz!!!”. Ale tak naprawdę jeżeli patrzy się na statystyki na stronie MySpace, jakieś 90% osób, które tam wchodzą są w wieku między 18 a 35 lat, a więc już nie pokolenie Jarocina. Tak naprawdę chciałbym grać dla swoich rówieśników. Nie staram się być młodszy niż jestem. Jestem człowiekiem, którym jestem. Moi rówieśnicy odchodzą od muzyki, robią inne rzeczy. Życie tak ich wciąga, że wrażliwość na tą formę sztuki odkładana jest gdzieś na półeczkę. Jesteśmy w Warszawie, które generuje niekończącą się spiralę potrzeb. Chciałbym nagrać płytę, która nazywałaby się „Warszawa”. P.W.: To może być ciekawe, jesteś tutaj od 2 lat i masz w miarę świeże spojrzenie. P.W.: Dalej tak jest? G.K.: W pewnym sensie tak. P.W.: Bardzo ci dziękuję za rozmowę. http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_sting/index.html STĘPIONE ŻĄDŁO Rozmawia Piotr Welc NIE MA NICZEGO, CO SPRAWIAŁOBY, ŻE NIE MÓGŁBYM SPAĆ PO NOCACH.MAM WSZYSTKO, CO CHCIAŁBYM MIEĆ... 14.12.09 STINGA Zdjęcia Tony Molina/ Deutsche Grammophon- Ile osób zwraca się do pana, używając prawdziwego pańskiego - Nawet pańska żona? - Nawet ona. Nikt tak do mnie nie mówi - z wyjątkiem ludzi, którzy mnie nie znają. - Jak pan poznał swoją obecną żonę, Trudie Styler? - Była moją sąsiadką. Mieszkaliśmy obok siebie w suterenie w Londynie. Pewnego dnia poszedłem coś od niej pożyczyć i... zakochałem się. Piotr Welc: - Czy żądło Stinga jest nadal ostre? Sting: - Czy nadal jestem ostry? Nie wiem. Chyba z wiekiem trochę złagodniałem i zaokrągliłem się. Jak kamień, który długo leżał na dnie rzeki. Wygładziły mi się kanty. - Żałuje pan tego? - Nie, mam bardzo dobre zdanie na swój temat. Nie jestem już tak agresywny i zdeterminowany jak kiedyś, nie mam aż tak wygórowanych ambicji. Stałem się bardziej dojrzałym człowiekiem, lepiej czuję się we własnej skórze. - Stan równowagi? - Tak, właśnie. - Ma pan jeszcze swoją słynną koszulkę w żółto-czarne pasy, której zawdzięcza pan swój sceniczny pseudonim? - Nie, oczywiście, że nie. Umarła śmiercią naturalną dawno temu. Zazwyczaj noszę to samo ubranie dopóty, dopóki nadaje się do wyrzucenia. Nie wiem, dlaczego tak robię. To mój nawyk. Potrafię zakładać te same ciuchy przez lata, aż się zużyją - Tak od razu? - Tak od razu. I od tej pory jestem w niej zakochany. - Czy dlatego rozstał się pan ze swoją pierwszą żoną? - Jasne. Jaki mógłby być inny powód? - Skoro tak szybko się pan w niej zakochał, dlaczego tak długo zwlekaliście ze ślubem? - Byłem wcześniej żonaty i już raz składałem przysięgę wierności małżeńskiej, której nie dotrzymałem. Chciałem więc być na sto procent pewny, że jeśli znów złożę taką przysięgę, już jej nie złamię. Ożeniłem się z Trudie dopiero wtedy, gdy miałem taką pewność. imienia - Gordon? - Nikt.- Czy może pan zarzucić coś małżeństwu? - Nie. Myślę, że jest to dobra instytucja. - Kłóci się pan ze swoją żoną? - Nie. Sprzeczamy się o różne sprawy, ale nigdy z ich powodu nie skaczemy sobie do oczu. Nasz związek jest bardzo udany. - Jak rozwiązujecie poważne problemy? - Jestem bardzo inteligentnym facetem - robię dokładnie to, czego chce Trudie. - Jest pan dobrym ojcem? - Musiałby pan zapytać o to moje dzieci. Staram się. Nie jestem typowym ojcem - nie ma mnie na co dzień w domu. Nie wydaje mi się jednak, że jestem złym ojcem, choć dla dzieci mam za mało czasu. Gdy jestem z nimi, gramy na przykład w szachy. Lubimy też wspólnie muzykować i grać w piłkę. - W jaki sposób troszczy się pan o przyszłość sześciorga swoich dzieci? - No cóż... Otrzymały dobre wykształcenie. Chodzą do najlepszych szkół. Zdrowo się odżywiają, mają normalną rodzinę, dorastają otoczone naszą miłością. Właśnie tak troszczę się o ich przyszłość.- Rozpieszcza je pan? - Niekiedy, ale staram się tego nie robić. Moje dzieci mają dobrze poukładane w głowach, są szczęśliwe i bardzo grzeczne. Nie sprawiają nam kłopotów. - Myśli pan, że jak dorosną, będą musiały podjąć pracę? - Oczywiście! Nie mają innego wyboru. - Jak pan dba o swoją kondycję? - Codziennie przez dwie godziny ćwiczę jogę. Z większym dystansem podchodzę dziś do naturalnego cyklu tworzenia i odpoczynku. - Równowaga ducha? - Tak. Wprawdzie joga wymaga dużego wysiłku fizycznego, lecz poprawia chłonność umysłu. Ułatwia medytację i wycisza wewnętrznie. Dlatego jest to dla mnie tak ważne. - Wydaje się że joga i seks tantryczny mają dla Pana duże znaczenie…?- To nie jest tajemnica. Joga dobrze działa zarówno na umysł, jak i ciało. Jogini traktują ciało jako całość. Seks jest zdrową czynnością, a kiedy człowiek jest zdrowy, również seks jest lepszy. To wszystko. - Kto był pana pierwszym nauczycielem? - Nie było jednego nauczyciela. Uczyłem się od wielu różnych ludzi. Byli nimi na przykład muzycy, których starałem się naśladować: The Beatles, James Taylor, Stevie Wonder... Dobroci nauczył mnie ojciec. Ciężko w życiu pracował i był uczciwy. - Nie będzie ich więc pan utrzymywał? - Nie, wydam wszystko, co mam. Nic dla nich nie zostanie, będą zatem musiały iść do pracy. - Podobno przez własnego księgowego stracił pan dużo pieniędzy? - Okazał się on przestępcą i teraz siedzi w więzieniu. - Czy to prawda, że okradł pana? - Nie. Ukradł pieniądze z banku, posługując się moim nazwiskiem. Zwrócono mi jednak całą sumę, zatem... - ... nadal jest pan bogaty? - O, bardzo bogaty. - Czy jest coś, na co jeszcze pana nie stać? - Nie ma niczego, co sprawiałoby, że nie mógłbym spać po nocach. Mam już wszystko, co chciałbym mieć.- A co chciałby pan osiągnąć pod względem duchowym? - Jak wszyscy poszukuję sensu życia, poczucia jedności ze wszechświatem, ale nie jestem w tych poszukiwaniach odosobniony. - Czuje się pan odpowiedzialny za losy świata? - Odpowiedzialny? Nie wiem. Chyba nie użyłbym tego słowa... Myślę, że mogę zrobić kilka rzeczy, które będą w jakiś sposób pomocne - i dlatego je robię. Nie jestem jednak pewien, czy to wynika z poczucia odpowiedzialności. Chyba nie. Jeżeli mogę coś zrobić, robię to. Jeśli nie, to nie. http://www.finelife.pl/sections/finesoul/articles/article_finesoul_pilates/index.html PILATES TO DOBRA GIMNASTYKA. DLA CIAŁA I DUCHA. TO TY W RUCHU. PEŁNA HARMONIA. POEZJA NA MACIE. NIE BEZ WYSIŁKU! TWOJE MIĘŚNIE BRZUCHA, DOLNEGO ODCINKA PLECÓW I MIEDNICY MAJĄ ZA ZADANIE – KAŻDEGO DNIA – TRZYMAĆ TWÓJ KRĘGOSŁUP W JEGO NEUTRALNEJ, NAJLEPSZEJ POZYCJI. TO NAD ICH WZMOCNIENIEM PRACUJEMY NA KAŻDEJ SESJI. PILATES JEST PO TO, ABYŚ POCZUŁ SIĘ LEPIEJ. JEST PROSTY, CHOĆ BYWA „PODCHWYTLIWY”, JEST WRĘCZ PIERWOTNY W SWOIM FIZYCZNYM WYMIARZE. NIE DOKARMIA – NIEPOTRZEBNIE – IDEOLOGIĄ I FILOZOFIĄ. KAŻDY MOŻE ĆWICZYĆ. ĆWICZJ ODDYCHAJJ ŻYJJ Ewa BiałaW tym tygodniu, codziennie, weź głęboki wdech przez nos, klatka piersiowa rozszerzy się na boki. Ożywczy tlen wypełni płuca, dokarmi mózg. Bądź delikatny i ostrożny! Nie chcesz hiperwentylacji. Poczuj każdy kręg kręgosłupa, rozciągając się ku dołowi i z powrotem, do góry.Bądź dziś jak kot, który po drzemce przeciąga się leniwie. Joseph Pilates obserwował zwięrzęta, aby potem naśladować ich ruch w ćwiczeniach. Zapomnij o gwałtownym, szybkim i nieświadomym wstawaniu o poranku. Pamiętaj – nie zrywasz się z łóżka. Raczej przeciągle i delikatnie, kręg po kręgu, rozwijasz się – jak kwiat – ku nowemu dniu! Masz prawo do delikatności i czasu dla siebie.